Project `Goederenvervoer per spoor`

De Stoomtrein Goes-Borsele wil de bezoekers niet alleen laten zien maar ook laten meebeleven hoe het vervoer per trein er in de jaren ’30 van de vorige eeuw aan toe ging, zowel het personenvervoer als het goederenvervoer. Ook toen was het al mogelijk om een pakketje binnen Nederland binnen 24 uur overal te laten bezorgen.

Hoe vond dat vervoer eigenlijk plaats? Welke goederen werden er vervoerd per spoor? Hoe kun je een trein wegen, zodat je zeker weet dat deze niet te zwaar is beladen? Dit zijn enkele vragen die de SGB in een nieuw te realiseren wandelpark op het museumterrein, te Goes, zal beantwoorden, want de komende jaren werkt de SGB het thema goederenvervoer uit in een samenhangende presentatie.

Tot en met de eerste helft van de vorige eeuw was het goederenvervoer per spoor cruciaal voor de Nederlandse economie. De ontwikkeling van de vrachtwagen stond nog in de kinderschoenen en het wegennet was verre van compleet zodat veel goederenvervoer per trein plaatsvond. Hoewel feitelijk alles per spoor werd vervoerd, springen enkele vervoersstromen eruit door hun belang en omvang, te weten landbouwproducten, stukgoed en pakketten en bulkgoederen als zand, grind en kolen

De bezoekers aan het museumterrein zullen door deze tentoonstelling een gedegen indruk krijgen van de spoorwegen in de dertiger jaren in Nederland en dan met name van het goederenvervoer. Ook zal duidelijk worden dat het logistieke proces, zoals dat in de jaren ’30 plaatsvond, naar huidige maatstaven erg inefficiënt is, en dat verklaart waarom het spoorvervoer nu vooral gericht is op bulktransport en het vervoer van containers.

Een aantal collectiestukken van de SGB krijgt een vaste opstelling in deze tentoonstelling, die dan in hun historische context en functionerend kunnen worden getoond aan een breed publiek. Daarnaast zal een aantal collectiestukken zoals goederenwagens als wisselobjecten worden ingezet zodat de tentoonstelling dynamisch blijft. De vrijwilligers van de SGB zullen enkele jaren werk hebben om de tentoonstelling te realiseren.

Enkele jaren geleden heeft de SGB met de hulp van enkele cultuurfondsen een typische Nederlandse historische goederentrein gerestaureerd. Op het museumterrein in Goes staat een monumentale goederenloods uit 1872 van de Nederlandse Spoorwegen aanwezig, afkomstig uit Middelburg. Daarnaast heeft de SGB de laatste jaren veel collectiestukken verzameld die gerelateerd zijn aan het goederenvervoer. Door al deze elementen samen te voegen, ontstaat voor het publiek een goed beeld van (het belang van) het goederenvervoer per spoor.

Tentoonstelling in drie categorieën

De tentoonstelling goederenvervoer per spoor wordt uitgewerkt in de volgende drie categorieën:

1. Landbouwproducten

Voor het vervoer van (verse) land- en tuinbouwproducten was het spoor al snel de ideale transportmogelijkheid. Per kar of schip duurde te lang en door gebrek aan een samenhangend wegennet zou het tot in de jaren `40 duren voordat vrachtwagens een rol van enige betekenis gingen spelen. Land- en tuinbouwproducten werden per spoor naar de steden en havens vervoerd. In Zeeland betrof dit bijvoorbeeld fruit dat in kistjes of manden werd vervoerd, en verder uien, aardappelen, bieten en hooi. De SGB collectie bevat diverse oude goederenwagens die voor dit specifieke vervoer geschikt zijn.

De goederenwagens werden doorgaans geladen of gelost op een zogeheten losweg. De SGB voegt hier enkele typerende elementen aan toe: een weegbrug voor goederenwagens en een ladingmal. Beide kwamen voor op alle goederenstations. Met behulp van een weegbrug was men in staat om het gewicht te registreren van een goederenwagon inclusief de lading. Doordat het eigen gewicht van de wagen bekend was, was het eenvoudig uit te rekenen wat het gewicht was van de commerciële lading. Op basis daarvan werd de prijs bepaald die bij de leverancier dan wel de afnemer in rekening werd gebracht.

De SGB is in de gelegenheid om een authentieke goederenwagenweegbrug te verwerven, afkomstig uit het stationsgebied van Vlaardingen. Hier wordt het spoorwegemplacement gewijzigd en geschikt gemaakt voor metromaterieel. De weegbrug moet daarom verdwijnen. Met behulp van sponsoring door de aannemer die dit werk uitvoert, is het mogelijk om alle bovengrondse delen van de weegbrug over te brengen naar Goes. Het houten bedienhuisje dient grondig te worden opgeknapt, wat in het kader van dit project uitgevoerd zal worden door de vrijwillige medewerkers van de SGB.

Nabij de weegbrug wordt ook een authentieke ladingmal geplaatst. Deze is afkomstig van het goederenstation van Amersfoort. Hiermee kunnen de afmetingen van beladen goederenwagens gecontroleerd worden. Vooral open wagens konden hoog beladen worden, bijvoorbeeld met machines, houten balken of hooi. Om te voorkomen dat de lading te ver uitstak, werden de afmetingen met behulp van de ladingmal gecontroleerd. Zo werd schade aan de infrastructuur voorkomen. De ladingmal wordt door de vrijwilligers geheel geconserveerd en van de juiste mallen voorzien.

2. Stukgoed en pakketten

Particulieren en bedrijven konden allerlei goederen als stukgoed of pakketten door het land per trein laten vervoeren. In vakantieperioden werden ook fietsen of bagage verzonden naar het vakantieadres. Dergelijk vervoer vond doorgaans plaats met gesloten goederenwagens waarvan de SGB er enkele exemplaren in haar collectie heeft. Het museumterrein zal worden voorzien van een kort laadperron met enkele goederenwagens. Met behulp van authentieke karren is het mogelijk de wagens te beladen met kisten, hutkoffers, fietsen e.d.

Aangezien de goederen efficiënt vervoerd dienen te worden, worden de bezoekers uitgedaagd om ze te sorteren op regio. Goederen voor Leeuwarden moeten natuurlijk niet via Maastricht hun bestemming bereiken. Door middel van het aanbrengen van de juiste vrachtbrieven kan de (jeugdige) bezoeker het vervoer in goede banen leiden.

3. Bulkgoederen als suikerbieten, zand, grind en kolen

Nabij de bestaande losweg wordt een laadterrein voor bulkgoederen ingericht. Deze is met kinderkoppen bestraat zodat ook zware karren met landbouwproducten en bouwmaterialen de losweg kunnen berijden. De SGB beschikt over een grote boerenkar waarin vroeger bijvoorbeeld suikerbieten werden vervoerd. Ook is een stoomhijskraan verworven die bij het laadterrein wordt geplaatst. Op themadagen kan dan het laden en lossen van karren en goederenwagens worden gedemonstreerd. Bij het laadterrein wordt een stalen stortbunker geplaatst voor de overslag van bijvoorbeeld suikerbieten, zand of grind.

Er is gekozen om de uitvoering van de werkzaamheden te verdelen over twee jaar. In het eerste jaar zal gedurende de wintersluiting van het museumterrein het grondwerk worden verricht en straatwerk worden gerealiseerd. Gelijktijdig zal door vrijwilligers worden gewerkt aan o.a. de weegbrugvloer, het laadperron, de hekwerken et cetera. In het tweede jaar zullen de meer in het oog springende werkzaamheden worden uitgevoerd, zoals het plaatsen van informatieborden en het inrichten van de tentoonstelling met bestaande collectiestukken.

Het Prins Bernhard Cultuurfonds Zeeland, het Delta Zeeland Fonds en de Rabobank Oosterschelde hebben financiële bijdrages toegezegd voor de realisering van dit project. Met name voor de overbrenging van de weegbrug en de installatie ervan in Goes is echter nog veel geld nodig.